Przejdź do głównej treści

Medycyna estetyczna – Kraków – Lorens & Lorens Centrum Medyczne

Menu

Retinoidy - instrukcja obsługi wiecznej młodości

1. Wprowadzenie

Historia retinoidów zaczyna się na początku XX wieku, gdy witaminę A wyodrębniono z tranu i żółtka jaja1. Od tamtej pory powstało ponad dwa tysiące pochodnych retinoidowych, choć w codziennej praktyce lekarze sięgają realnie po niewielką ich część2. Najczęściej retinoidy wykorzystuje się w leczeniu trądziku pospolitego, łuszczycy i fotostarzenia skóry, a niekiedy też w terapii nowotworów – np. ostrej białaczki promielocytowej3.

2. Mechanizm działania

Retinoidy działają, łącząc się z wewnątrzkomórkowymi receptorami jądrowymi – receptorem kwasu retinowego (RAR) i receptorem retinoidów X (RXR). Każdy z nich występuje w trzech odmianach: alfa, beta i gamma4. Powstały w ten sposób kompleks receptor-ligand przyłącza się do tzw. elementów odpowiedzi na kwas retinowy (RARE) w DNA i w efekcie zmienia ekspresję genów odpowiadających za podziały i dojrzewanie keratynocytów5. W skórze dominuje receptor RAR-gamma, dlatego to właśnie on stał się głównym celem nowszych, bardziej wybiórczych retinoidów6.

Na poziomie tkanki retinoidy łagodzą stan zapalny, porządkują proces rogowacenia naskórka, a do tego pobudzają fibroblasty do produkcji prokolagenu, zwiększając ilość kolagenu typu I i III – to właśnie ten mechanizm tłumaczy ich skuteczność w terapii fotostarzenia7. W skórze przewlekle wystawionej na promieniowanie UV retinoidy częściowo odbudowują utracony kolagen i chronią macierz skórną przed dalszym rozpadem7.

3. Klasyfikacja retinoidów

Retinoidy dzieli się zwykle według budowy chemicznej i powinowactwa receptorowego na cztery generacje:

– I generacja – związki niearomatyczne, zbliżone budową do naturalnej witaminy A: retinol, retinal, tretynoina (kwas all-trans-retinowy) oraz izotretynoina.

– II generacja – związki monoaromatyczne, stosowane wyłącznie ogólnoustrojowo: etretynat i jego metabolit, acytretyna.

– III generacja – związki poliaromatyczne o większej selektywności receptorowej: adapalen, tazaroten i beksaroten.

– IV generacja – trifaroten, dopuszczony do obrotu w 2019 roku, wyróżniający się wysokim powinowactwem do receptora RAR-gamma, co przekłada się na lepszą tolerancję miejscową8.

Kolejne generacje powstawały głównie po to, by poprawić selektywność receptorową, stabilność pod wpływem światła oraz profil bezpieczeństwa względem tretynoiny – pierwszego powszechnie stosowanego retinoidu miejscowego9.

4. Zastosowania kliniczne

Najlepiej udokumentowanym wskazaniem dla retinoidów miejscowych pozostaje trądzik pospolity – działają tu komedolitycznie i przeciwzapalnie, ograniczając powstawanie mikrozaskórników10. Poszczególne preparaty różnią się skutecznością i tolerancją: adapalen uchodzi za lepiej tolerowany, choć nieco mniej skuteczny niż tretynoina, z kolei tazaroten działa najsilniej, ale też najbardziej drażni skórę9. Retinoidy podawane ogólnoustrojowo, przede wszystkim izotretynoina, zarezerwowane są dla ciężkich, opornych na leczenie postaci trądziku guzkowo-torbielowatego11.

Poza dermatologią zapalną retinoidy stosuje się też w terapii fotostarzenia skóry – łagodzą kliniczne i histologiczne skutki uszkodzenia posłonecznego, takie jak zmarszczki, nierówna pigmentacja czy utrata jędrności7. Retinoidy ogólnoustrojowe, np. beksaroten, wykorzystuje się również w leczeniu chłoniaków skórnych T-komórkowych8.

5. Działania niepożądane i teratogenność

Główną barierą w stosowaniu retinoidów – zwłaszcza tych podawanych ogólnoustrojowo – jest ich silne działanie teratogenne. Izotretynoina to potwierdzony ludzki teratogen, którego stosowanie w ciąży jest bezwzględnie zakazane12. Narażenie płodu w pierwszym trymestrze wiąże się z ryzykiem poważnych wad rozwojowych – twarzoczaszki, układu krążenia, grasicy i ośrodkowego układu nerwowego – sięgającym nawet 20-30 proc., podczas gdy w populacji ogólnej ryzyko wad wrodzonych wynosi 3-5 proc.13, 14

Zespół wad określany jako embriopatia retinoidowa obejmuje między innymi mikrocję lub brak małżowiny usznej, spłaszczenie nasady nosa, hiperteloryzm oraz wady stożka tętniczego serca14. Z tego powodu programy nadzoru nad terapią izotretynoiną wymagają potwierdzenia braku ciąży oraz stosowania skutecznej antykoncepcji przed leczeniem, w jego trakcie i przez pewien czas po jego zakończeniu12. W przypadku retinoidów miejscowych dane o teratogenności są dużo mniej jednoznaczne, ale ze względu na podobieństwo strukturalne do izotretynoiny zaleca się zachowanie ostrożności także przy ich stosowaniu u kobiet w ciąży12.

Podsumowanie
Retinoidy wciąż należą do najważniejszych grup terapeutycznych we współczesnej dermatologii – łączą dobrze poznany mechanizm receptorowy z szerokim wachlarzem zastosowań, od trądziku po fotostarzenie i wybrane nowotwory. Rozwój kolejnych generacji tych związków, nastawiony na większą selektywność receptorową, stopniowo poprawia tolerancję miejscową, jednak teratogenność retinoidów ogólnoustrojowych nadal wymaga ścisłego nadzoru nad pacjentkami w wieku rozrodczym.   Lek. med. Piotr Lorens

Lek. med. Piotr Lorens

Piśmiennictwo

  1. Rusu A, Tanase C, Pascu G-A, Todoran N. Recent Advances Regarding the Therapeutic Potential of Adapalene. Pharmaceuticals. 2020;13(9):217. doi:10.3390/ph13090217.
  2. Balak DMW. Topical trifarotene: a new retinoid. British Journal of Dermatology. 2018;179(2):231-232. doi:10.1111/bjd.16733.
  3. Sporn MB, Roberts AB, Roche NS, Kagechika H, Shudo K. Mechanism of action of retinoids. Journal of the American Academy of Dermatology. 1986;15(4 Pt 2):756-764. doi:10.1016/S0190-9622(86)70231-4.
  4. Kang S. The mechanism of action of topical retinoids. Cutis. 2005;75(2 Suppl):10-13.
  5. Khalil S, Bardawil T, Stephan C, Darwiche N, Abbas O, Kibbi AG, Nemer G, Kurban M. Retinoids: a journey from the molecular structures and mechanisms of action to clinical uses in dermatology and adverse effects. Journal of Dermatological Treatment. 2017;28(8):684-696. doi:10.1080/09546634.2017.1309349.
  6. Choubey S, Begum F. Trifarotene – a brief review in dermatology. CosmoDerma. 2024;4:51. doi:10.25259/CSDM_39_2024.
  7. Mambwe B, Mellody KT, Kiss O, O’Connor C, Bell M, Watson REB, Langton AK. Cosmetic retinoid use in photoaged skin: a review of the compounds, their use and mechanisms of action. International Journal of Cosmetic Science. 2025;47(1):45-57. doi:10.1111/ics.13013.
  8. Cosio T, Di Prete M, Gaziano R, Lanna C, Orlandi A, Di Francesco P, Bianchi L, Campione E. Trifarotene: a current review and perspectives in dermatology. Biomedicines. 2021;9(3):237. doi:10.3390/biomedicines9030237.
  9. Dutil M. Trifarotene: a new topical retinoid for the treatment of acne vulgaris. Skin Therapy Letter (Family Practice Edition). 2020;15(1):1-5.
  10. Motamedi M, Chehade A, Sanghera R, Grewal P. A clinician’s guide to topical retinoids. Journal of Cutaneous Medicine and Surgery. 2022;26(1):71-78. doi:10.1177/12034754211035091.
  11. Khiali S, Gharekhani A, Entezari-Maleki T. Isotretinoin; a review on the utilization pattern in pregnancy. Advanced Pharmaceutical Bulletin. 2018;8(3):377-382. doi:10.15171/apb.2018.044.
  12. UK Teratology Information Service (UKTIS). Use of isotretinoin in pregnancy [monografia online]. Newcastle upon Tyne: UKTIS; dostęp: 24.07.2026. Dostępne na: https://uktis.org/monographs/use-of-isotretinoin-in-pregnancy/
  13. Brzezinski P, Zonda GI, Hincu MA, Vasilache IA, Chiriac A, Ciuhodaru MI, Borowska K, Paduraru L. A multicenter cohort study evaluating the teratogenic effects of isotretinoin on neonates. Children (Basel). 2022;9(11):1612. doi:10.3390/children9111612.
  14. Dolan SM. Isotretinoin and pregnancy – a continued risk for birth defects. Medscape Ob/Gyn. 2004;9(2). Dostępne na: https://www.medscape.com/viewarticle/492119